Wat is inflatie en hoe beïnvloedt het uw spaargeld en beleggingen?

Hetzelfde mandje boodschappen kost elke maand iets meer, terwijl u niets extra's in de kar legt. Toch ligt het bedrag op de bon hoger dan een jaar geleden. Dat gevoel heeft een naam: inflatie. Het is de brede en aanhoudende stijging van prijzen in een hele economie, niet de sprong van één product.

Deze gids legt uit hoe inflatie ontstaat en hoe het CBS de prijzen in Nederland meet. U leest waarom het officiële cijfer soms botst met uw eigen bon, en wat een stijgend prijspeil doet met uw spaargeld en uw beleggingen. Ook komt aan bod hoe de ECB ingrijpt met de rente.

Het doel is niet om u een percentage te laten onthouden, want zo'n getal is binnen een maand oud. Het doel is dat u snapt wat er achter dat getal zit. Daarna leest u het volgende bericht van het CBS met meer inzicht dan alleen de kop.

Wat veroorzaakt inflatie? Vraag, kosten en verwachtingen

Vraaginflatie ontstaat als mensen meer willen kopen dan de economie op dat moment kan maken. Het aanbod blijft ongeveer gelijk, maar de vraag loopt op. Verkopers merken dat ze niet aan iedereen kunnen leveren en verhogen hun prijs. Dit speelt vaak als lonen hard groeien of als de overheid veel geld uitgeeft.

Kosteninflatie werkt precies andersom, want daar stijgen eerst de kosten. Energie, grondstoffen of lonen worden duurder voor het bedrijf zelf. Een bakker die meer betaalt voor meel en stroom, rekent dat door in de prijs van een brood. De vraag hoeft daarvoor niet te groeien; het maken is simpelweg duurder geworden.

Verwachtingen vormen een derde kanaal, en dat lijkt meer op een gewoonte dan op een mechanisme. Zodra mensen geloven dat prijzen blijven stijgen, gaan ze daar ook naar handelen. Vakbonden vragen hogere lonen en bedrijven passen hun prijslijst alvast aan. Zo houdt de verwachting zichzelf in stand, ook als de eerste schok al voorbij is.

Ten slotte telt de hoeveelheid geld mee. Groeit het geld in een economie veel sneller dan het aantal goederen en diensten, dan jaagt meer geld op dezelfde spullen en volgen de prijzen vanzelf. Dit kanaal werkt traag en is lastig los te zien van de rest.

In de praktijk werken deze vier kanalen zelden apart van elkaar. De energieschok van 2022 begon als een kostenschok in Europa. Daarna sloeg die door in de lonen en in de verwachtingen van huishoudens. Wie alleen naar de olieprijs keek, miste dus de helft van het verhaal.

Hoe wordt inflatie gemeten? CPI, PPI en kerninflatie

Het CBS stelt een mandje samen dat lijkt op wat een gemiddeld huishouden koopt: eten, huur, energie, kleding, vervoer en vrije tijd. Elke maand meet het bureau de prijzen van die producten. De uitkomst heet de consumentenprijsindex, afgekort CPI. Inflatie is dan de stijging van die index ten opzichte van dezelfde maand een jaar eerder.

Niet elk product weegt even zwaar in dat mandje. Wonen is in Nederland de grootste post: in 2024 telde woninghuur voor bijna 7 procent mee en de toegerekende huur voor ruim 13 procent. Samen is dat ruim een vijfde van de hele index. Een kleine huurstijging verschuift het cijfer daarom meer dan een flinke sprong bij koffie.

Naast de CPI publiceert het CBS ook de HICP, de Europees geharmoniseerde index. Die is zo gebouwd dat landen onderling te vergelijken zijn. De ECB kijkt naar de HICP van het hele eurogebied als zij haar doel van rond 2 procent toetst. Voor de eurozone is dat dus de maatstaf, niet de nationale CPI.

De producentenprijsindex meet een ander punt in de keten. Die volgt wat fabrikanten rekenen als goederen de poort uit gaan, dus vóór de winkel. Loopt de PPI op, dan komt een deel daarvan later vaak bij de consument terecht. Zeker is dat niet, want bedrijven kunnen ook marge inleveren.

Kerninflatie laat voeding en energie juist buiten beschouwing. Die twee groepen schommelen het hardst, en vaak door weer of geopolitiek in plaats van door de economie zelf. Wat overblijft is een tragere en stabielere lijn. Het spiegelbeeld van dit alles heet deflatie: dan daalt het prijspeil en wordt uw geld juist meer waard.

Waarom worden officiële inflatiecijfers betwist?

De meest gehoorde klacht is dat het cijfer niet klopt met de eigen portemonnee, en beide beweringen kunnen tegelijk waar zijn. Het CBS meet een gemiddeld mandje, en niemand koopt precies dat mandje. Wie huurt, veel rijdt of net een nieuwe cv-ketel nodig had, ervaart een heel ander prijsverloop dan het gemiddelde.

Het mandje ligt bovendien niet vast. Het CBS herziet de wegingen op vaste momenten, omdat mensen andere dingen kopen dan tien jaar geleden. Ook het basisjaar schuift mee: 2015 als ijkpunt is vervangen door 2025. De CPI van januari 2026 werkte voor het eerst met dat nieuwe basisjaar.

Daarnaast bestaat er meer dan één versie van hetzelfde cijfer. Het CBS publiceert ook een afgeleide CPI. Die laat het effect van veranderingen in belastingen en subsidies weg. Zo werkt een hogere accijns niet automatisch door in reeksen die voor indexering worden gebruikt.

Het grootste verschil tussen de Nederlandse CPI en de Europese HICP zit in de eigen woning. De toegerekende huur zit wel in de CPI, maar niet in de HICP. Voor hetzelfde land en dezelfde maand kunnen er dus twee inflatiecijfers naast elkaar staan. Dat is geen fout, maar een ander meetlint.

Geen van deze cijfers is daarom het enige juiste cijfer; ze beantwoorden simpelweg verschillende vragen. Wie wil weten wat wonen in Nederland kost, heeft aan de CPI meer. Wie Nederland met België of Duitsland vergelijkt, kan beter naar de HICP kijken.

Wat doet inflatie met uw geld? Een rekenvoorbeeld

Neem een inflatie van 5 procent per jaar, puur als rekenvoorbeeld. Boodschappen die vorig jaar 100 euro kostten, kosten dit jaar 105 euro. Uw loon staat stil, dus u koopt hetzelfde en houdt minder over. Zo werkt inflatie: uw geld verandert niet, maar wat u ermee kunt doen wel.

Voor uw spaartegoed telt niet de rente op papier, maar de rente min de inflatie. Een spaarrekening met 1 procent rente bij 3 procent inflatie levert reëel min 2 procent op. Het bedrag op uw rekening groeit, uw koopkracht krimpt. Dat verschil tussen nominaal en reëel is de kern van dit onderwerp.

De klap komt het hardst aan bij vaste inkomsten. Een pensioen dat niet meebeweegt, een obligatie met een vaste coupon of een spaarrekening met een vast tarief houden hun bedrag, maar verliezen waarde. Bij aandelen ligt het anders, want bedrijven kunnen hun prijzen soms meebewegen. Zeker is ook dat niet, en het verschilt sterk per sector.

Schuld werkt juist de andere kant op. Bij een hypotheek met een vaste rente betaalt u later terug met euro's die minder waard zijn. De last van de lening wordt in reële termen lichter. Wie spaart verliest dus iets waar wie leent met vaste rente iets wint.

Sommige spaarders verschuiven daarom een deel van hun geld naar andere bezittingen, zoals goud, vastgoed of aan inflatie gekoppelde leningen. Of dat verstandig is, hangt volledig af van uw eigen situatie, uw termijn en hoeveel risico u aankunt. Dit artikel geeft daar geen advies over. Bij een sterke devaluatie van een munt spelen bovendien heel andere risico's mee.

Hoe bestrijdt de centrale bank inflatie? Het rentekanaal

Er bestaat geen knop die inflatie uitzet. Wat een centrale bank heeft, is een hefboom: de beleidsrente. De ECB streeft naar een inflatie van rond 2 procent op middellange termijn. Loopt het cijfer daar structureel boven, dan maakt zij lenen duurder via haar monetair beleid.

Het kredietkanaal beweegt als eerste. Hypotheekrentes, zakelijke leningen en spaartarieven schuiven binnen weken mee met een rentebesluit. Lenen wordt duurder, dus huishoudens en bedrijven stellen uitgaven uit. Sparen wordt tegelijk aantrekkelijker, wat de bestedingen verder afremt.

Die remweg is alleen wel lang. Een renteverhoging duikt meestal pas na enkele kwartalen op in het gemeten prijspeil, soms nog later. De bank stuurt dus op waar de economie over een jaar staat, niet op de cijfers van vorige maand. Daarom praat de ECB zoveel over verwachtingen: die werken sneller dan de rente zelf.

De keerzijde van dat remmen is even reëel. Gaat de rente te ver omhoog, dan koelt de vraag niet af maar valt zij stil. Dat kan een recessie uitlokken, met minder werk en lagere lonen. De bank zoekt daarom steeds een evenwicht tussen te weinig en te veel remmen.

Het lastigste geval heet stagflatie: hoge inflatie en een krimpende economie tegelijk. De rente verhogen maakt de krimp erger, de rente verlagen maakt de inflatie erger. Beide knoppen wijzen dan de verkeerde kant op. Dat is precies waarom centrale banken zo vroeg proberen bij te sturen.

Waar controleert u de actuele inflatie?

Deze pagina noemt met opzet geen actueel percentage. Een vast getal in de tekst is binnen een maand achterhaald, en een gids die veroudert helpt niemand. Wat wel blijft kloppen, is waar u het cijfer zelf ophaalt, en die bronnen staan hieronder.

Het eerste adres is het CBS. Het bureau publiceert elke maand de CPI en de jaarmutatie, met een reeks die tot 1963 teruggaat. In het bericht staat ook welke groepen het cijfer omhoog of omlaag duwden. Die toelichting is vaak nuttiger dan het percentage zelf.

Voor de eurozone kijkt u naar de ECB. Daar vindt u de HICP en de uitleg hoe het mandje is opgebouwd en gewogen. Zo ziet u meteen of de Nederlandse inflatie boven of onder het Europese gemiddelde ligt. Dat verschil zegt vaak meer dan het losse cijfer.

DNB legt de Nederlandse kant uit en volgt wat huishoudens en bedrijven zelf verwachten. Die verwachtingen zijn geen bijzaak, want zij bepalen mede het verloop van de echte inflatie. DNB publiceert daarnaast ramingen voor de komende jaren.

Rentebesluiten zijn de belangrijkste reactie op deze cijfers. Onze kalender met rentebesluiten laat zien wanneer de ECB en andere centrale banken vergaderen. Zet die datums naast de maandcijfers van het CBS, dan wordt het patroon snel zichtbaar.

Veelgestelde vragen

Hieronder staan de vragen die lezers het vaakst stellen over inflatie, in gewone taal beantwoord.

Wat is inflatie in eenvoudige woorden?

Inflatie is een brede en aanhoudende stijging van de prijzen van goederen en diensten in een economie. Het gaat niet om één product dat duurder wordt, maar om het hele prijspeil. Het gevolg is dat u met dezelfde euro minder kunt kopen dan een jaar eerder.

Wat is het verschil tussen inflatie en deflatie?

Bij inflatie stijgt het prijspeil, bij deflatie daalt het. Tijdens inflatie verliest uw geld koopkracht, tijdens deflatie wint het juist. Deflatie klinkt prettig, maar is riskant: als mensen verwachten dat alles volgende maand goedkoper is, stellen zij aankopen uit en valt de economie stil.

Wat is het verschil tussen de CPI en de HICP?

De CPI is de Nederlandse index van het CBS en telt de toegerekende huur van de eigen woning mee. De HICP is de Europees geharmoniseerde index en doet dat niet. Daardoor kunnen beide cijfers voor dezelfde maand van elkaar afwijken. De ECB toetst haar doel aan de HICP van het eurogebied.

Waarom kijken centrale banken apart naar kerninflatie?

Kerninflatie laat voeding en energie weg. Juist die twee groepen schieten heen en weer door weer, oogsten of geopolitiek, dus niet door de economie zelf. Wat overblijft laat beter zien of de prijsdruk breed en hardnekkig is. Beleid volgt die trage lijn, niet de ruis van één maand.

Is inflatie altijd slecht?

Nee, en dat verrast veel mensen. Lage, stabiele en voorspelbare inflatie is precies wat de meeste centrale banken nastreven, meestal rond 2 procent. Dat geeft ruimte om de rente te verlagen als het tegenzit, en het houdt afstand tot deflatie. Lastig wordt het pas als inflatie hoog, grillig of onvoorspelbaar wordt.

Waarom voelt inflatie hoger dan het cijfer van het CBS?

Omdat u niet het gemiddelde mandje koopt. Uw eigen uitgaven wegen anders: meer huur, meer benzine of meer boodschappen dan het gemiddelde huishouden. Bovendien vallen prijsstijgingen bij dagelijkse aankopen sterker op dan prijsdalingen bij dingen die u zelden koopt. Beide beelden kunnen tegelijk kloppen.

Hoe bescherm ik mijn spaargeld tegen inflatie?

Dat hangt af van uw eigen financiële situatie, uw termijn en hoeveel risico u kunt dragen, en het valt buiten wat dit artikel kan beoordelen. Wat u wel zelf kunt doen, is het reële rendement uitrekenen: rente min inflatie. Voor een persoonlijk plan is een onafhankelijk financieel adviseur het aangewezen adres.