Borsa Endeksi Nedir, Nasıl Hesaplanır?

Haberde "borsa yüzde iki yükseldi" yazıyor. Ama borsada yüzlerce pay var ve hepsi aynı yöne gitmedi; o gün düşen paylar da oldu, hiç işlem görmeyenler de.

Peki o tek sayı nereden geliyor? Bir endeksten. Endeks, seçilmiş bir grup payın topluca nasıl hareket ettiğini tek bir rakama indirir ve piyasanın genel yönünü özetler.

Bu yazı o rakamın nasıl üretildiğini anlatıyor: endekse hangi paylar giriyor, neden hepsi eşit sayılmıyor, aynı endeksin iki farklı sürümü neden farklı sonuç veriyor ve endeksin size söylemediği şey ne.

Endeks nedir, neyi ölçer?

Endeks, belirli bir kurala göre seçilmiş varlıkların değerindeki oransal değişimi izleyen bir göstergedir. Borsa endeksi de aynı işi paylar için yapar: kapsamındaki payların değerini tek bir seride birleştirir ve zaman içindeki değişimini gösterir.

Endeksin mutlak seviyesi tek başına neredeyse hiçbir şey anlatmaz ve en sık yapılan okuma hatası buradan çıkar. Endeks, seçilen bir başlangıç tarihinde bir başlangıç değerine sabitlenir ve sonrasında hep o başlangıca göre ölçülür. "Endeks 10.000" ifadesi, başlangıç noktasına göre kat edilen yolu gösterir; lira, dolar ya da başka bir para birimi cinsinden bir tutar değildir.

Bu yüzden endekslerde anlamlı olan şey seviye değil, yön ve orandır. İki farklı endeksin puan seviyelerini yan yana koyup karşılaştırmak da yanıltıcıdır, çünkü başlangıç tarihleri ve taban değerleri birbirinden farklıdır. Bir endeksin 10.000, diğerinin 3.000 puanda olması aralarında bir büyüklük ilişkisi kurmaz.

Karşılaştırma yapmanın doğru yolu, iki seriyi de aynı tarihte 100'e eşitleyip oradan itibaren yüzdesel olarak izlemektir. Grafik uygulamalarındaki yüzde bazlı görünüm tam olarak bunu yapar.

BIST 100, BIST 30 ve sektör endeksleri

Borsa İstanbul'da tek bir endeks yoktur. Farklı kapsamlarda çok sayıda endeks hesaplanır ve her biri farklı bir soruyu yanıtlar.

| Endeks | Kapsam | Ne için kullanılır |

|---|---|---|

| BIST 100 | Pay Piyasası'nın ana endeksi | Piyasanın genel yönü |

| BIST 30 | Daha dar, en büyük paylar | VİOP sözleşmelerine dayanak |

| BIST Bankacılık | Yalnızca bankalar | Sektörün ayrışması |

| BIST Tüm | İşlem gören payların geneli | En geniş kapsam |

BIST 30, BIST 100'ün içindeki en büyük paylardan oluşur; yani ayrı bir evren değil, aynı evrenin dar bir alt kümesidir. İkisi genelde aynı yöne gider ama aynı oranda hareket etmez. BIST 30 daha az sayıda paya bağlı olduğu için tek bir şirketin bilançosundan ya da haberinden belirgin biçimde daha çok etkilenir.

BIST 30'un ayrıca teknik bir işlevi vardır: VİOP'taki endeks sözleşmelerinin dayanak varlığıdır. Bu yüzden sözleşme vade sonlarına doğru bu endekste işlem hacminin ve fiyat hareketlerinin belirginleştiği dönemler görülebilir. Vadeli tarafla spot tarafın birbirini etkilemesi normaldir ve manipülasyon anlamına gelmez.

Bir payın endekse girmesi ya da endeksten çıkarılması da fiyatını etkileyebilir. Endeksi izleyen yatırım fonları ve borsa yatırım fonları, kapsam değiştiğinde portföylerini yeni kapsama uydurmak zorundadır. Bu zorunlu alım ya da satım, kapsam değişikliğinin ilan edildiği dönemlerde ilgili payda geçici bir baskı yaratır.

Endeks nasıl hesaplanır? Ağırlık meselesi

Endeks, içindeki payların basit ortalaması değildir ve bunu bilmek endeksi doğru okumanın ön şartıdır. Her payın endeks üzerindeki etkisi büyüklüğüne göre değişir; yüz payın yüzü de eşit sayılsaydı, en küçük şirketin hareketi en büyüğüyle aynı ağırlığı taşırdı.

Ağırlık, piyasa değeri üzerinden hesaplanır. Ancak burada kullanılan şey şirketin toplam piyasa değeri değil, o değerin fiili dolaşımdaki kısmıdır ve fark önemlidir.

Fiili dolaşım, payların borsada gerçekten alınıp satılabilen bölümüdür. Kurucu ailenin, holding yapısının ya da kamunun elinde duran ve piyasaya çıkmayan paylar bu hesaba dâhil edilmez. Mantığı şudur: endeks, yatırımcının fiilen erişebildiği piyasayı temsil etmelidir. Halka açıklık oranı düşük bir dev şirket, piyasa değeri çok yüksek olsa bile endekste beklenenden küçük bir ağırlık taşıyabilir.

Sonucu somutlaştıralım. Fiili dolaşım ağırlığı yüzde 10 olan bir payın yüzde 20 yükselmesi ile ağırlığı yüzde 1 olan bir payın yüzde 20 yükselmesi endekste aynı izi bırakmaz; birincisi on kat daha fazla katkı üretir. Yani endekste bir payın kendi hareketi kadar, o payın ağırlığı da belirleyicidir ve çoğu zaman ağırlık daha belirleyicidir.

Bu hesap, "benim payım yükseldi ama endeks düştü" durumunun da doğrudan açıklamasıdır. Endeks çoğunluğun değil ağırlığın yönünü gösterir. Ağırlığı yüksek birkaç pay sert düştüğünde, yükselen paylar sayıca çok daha fazla olsa bile endeks eksiye geçebilir.

Endeksin hangi paylardan oluşacağı, ağırlıkların nasıl belirleneceği ve kapsamın hangi aralıklarla güncelleneceği Borsa İstanbul'un yayımladığı endeks kurallarıyla düzenlenir. Bu kurallar dönemsel olarak gözden geçirildiği için, güncel kapsam ve yöntem bilgisi için birincil kaynak borsanın kendi yayınlarıdır.

Fiyat endeksi ile getiri endeksi farkı

Aynı endeksin iki ayrı sürümü hesaplanır ve bu ikisi aynı dönem için farklı sonuç verir. Hangi sürüme baktığınızı bilmemek, uzun vadeli getiri karşılaştırmalarında ciddi yanılgılara yol açar.

Fiyat endeksi yalnızca pay fiyatlarındaki değişimi izler ve dağıtılan kâr paylarını hesaba katmaz. Getiri endeksi ise dağıtılan temettülerin aynı endekse yeniden yatırıldığını varsayar ve bu nakit akışını da seriye ekler.

Uzun dönemde aradaki fark hiç de küçük değildir. Düzenli temettü ödemesi yapan bir piyasada getiri endeksi, fiyat endeksinden yıllar içinde belirgin biçimde yukarıda seyreder ve bu fark birikimli olarak büyür. Haberlerde ve günlük yorumlarda genellikle fiyat endeksi konuşulur, çünkü kısa vadede ikisi neredeyse aynı hareket eder.

Bu ayrımı bilmek, uzun vadeli grafik karşılaştırmalarında yanılmayı önler. İki farklı kaynağın aynı dönem ve aynı endeks için farklı getiri göstermesinin en sık sebebi, birinin fiyat diğerinin getiri serisini kullanmasıdır. Bir yatırım aracının performansını endeksle karşılaştırırken de aynı türden seriyi seçmek gerekir.

Endeksler ne işe yarar?

Endeksin ilk ve en yaygın işlevi ölçüttür. Bir yatırım fonunun ya da bir portföyün performansı tek başına "iyi" veya "kötü" değildir; ancak bir karşılaştırma noktasına göre anlam kazanır. Aynı dönemde piyasanın geneli ne yaptıysa, performans ona göre okunur.

İkinci işlevi ürünlere dayanak olmaktır. Endeksi izlemeyi amaçlayan yatırım fonları ve borsa yatırım fonları, portföylerini endeksin kapsamına ve ağırlıklarına göre kurar. VİOP'taki endeks sözleşmeleri de aynı şekilde bir endeksi dayanak alır; bu sözleşmeler olmadan endeks üzerinden korunma işlemi yapılamazdı.

Üçüncü işlevi ekonomik göstergedir. Endeksin uzun dönemli seyri, yatırımcıların şirketlerin gelecekteki kârlılığına dair beklentisini yansıtır ve bu yönüyle öncü göstergeler arasında sayılır. Ancak bu bağ tek yönlü ve gecikmeli olabilir; borsa ile reel ekonomi her zaman aynı anda hareket etmez.

Dördüncü işlevi ise piyasa yapısını okumaya yarar. Dar kapsamlı bir endeks ile geniş kapsamlı bir endeksin ayrışması, hareketin birkaç büyük şirkette mi yoğunlaştığını yoksa piyasanın geneline mi yayıldığını gösterir. İkisi arasındaki fark açıldığında, "borsa yükseliyor" cümlesi çok daha dikkatli okunmalıdır.

Endeksin söylemediği şey

Endeks güçlü bir özettir; ama sonuçta bir özettir ve her özet gibi bilgi kaybı içerir. Neyi gizlediğini bilmek, onu doğru okumanın diğer yarısıdır.

Endeks size hangi payın yükseldiğini söylemez, yalnızca ağırlıklı toplamın yönünü söyler. Ağırlığı yüksek birkaç payın hareketi, geri kalan onlarca payın tersine hareketini tamamen gölgeleyebilir. Piyasanın genişliğini, yani kaç payın yükselip kaçının düştüğünü görmek için endeksten başka verilere bakmak gerekir.

Sektör dağılımı da endeksin kendisinden okunmaz. Ağırlığın büyük bölümü belirli bir sektörde toplanmışsa, endeks o sektörün performansına beklenenden çok daha bağlı hâle gelir. Bu durumda endeksi "piyasanın tamamı" gibi okumak, aslında birkaç sektörün performansını piyasanın tamamı sanmak olur.

Endeks ayrıca enflasyondan arındırılmış değildir ve bu, yüksek enflasyon ortamında en kritik uyarıdır. Nominal olarak rekor kıran bir endeks, aynı dönemde fiyatlar genel düzeyi daha hızlı arttıysa reel olarak yerinde saymış ya da gerilemiş olabilir. Gerçek performansı görmek için endeksi enflasyonla birlikte okumak, yani reel getiriyi hesaplamak gerekir.

Son olarak endeks bir yatırım aracı değildir; doğrudan endeks satın alamazsınız. Endeksi izleyen fonlar ve borsa yatırım fonları vardır, ancak bunların getirisi izleme farkı ve masraflar nedeniyle endeksin getirisiyle birebir aynı olmaz.

Bu sayfa güncel bir endeks seviyesi vermiyor; sabit yazılan bir puan ertesi gün yanlış olur. Anlık veri için Borsa İstanbul'un kendi veri sayfaları ve aracı kurumunuzun ekranı doğru kaynaktır. Borsanın kendisi, piyasaları ve takas zinciri hakkında ayrıntı ise Borsa İstanbul nedir yazısındadır.

Sık sorulan sorular

Borsa endeksleri hakkında en çok sorulanlar, kısa yanıtlarla.

BIST 100 tam olarak neyi ölçer?

Pay Piyasası'nın ana endeksidir ve kapsamındaki payların fiili dolaşım ağırlıklı toplam hareketini ölçer. Piyasanın genel yönü için kullanılan gösterge budur.

BIST 100 ile BIST 30 arasındaki fark nedir?

BIST 30 daha dar bir kapsamdır ve BIST 100'ün içindeki en büyük paylardan oluşur. Daha az paya bağlı olduğu için tek bir şirketin haberinden daha çok etkilenir ve VİOP endeks sözleşmelerine dayanak oluşturur.

Endeksteki paylar eşit mi sayılır?

Hayır. Her payın etkisi fiili dolaşımdaki piyasa değerine göre ağırlıklandırılır. Büyük ve dolaşımdaki payı fazla olan şirketler endeksi daha çok hareket ettirir.

Fiili dolaşım oranı ne demek?

Payların borsada gerçekten alınıp satılabilen bölümünün oranıdır. Kurucuların ya da devletin elinde duran ve satılmayan paylar bu orana girmez.

Payım yükseldiği hâlde endeks neden düştü?

Endeks çoğunluğun değil ağırlığın yönünü gösterir. Ağırlığı yüksek birkaç pay düştüğünde, yükselen paylar sayıca fazla olsa bile endeks düşebilir.

Endeks puanı bir para birimi mi?

Hayır. Endeks, bir başlangıç tarihindeki değere sabitlenmiş bir orandır. Seviyesi başlangıca göre kat edilen yolu gösterir, lira karşılığı bir tutar değildir.

Fiyat endeksi ile getiri endeksi neden farklı?

Fiyat endeksi yalnızca pay fiyatlarındaki değişimi izler; getiri endeksi ise dağıtılan temettülerin aynı endekse yeniden yatırıldığını varsayar ve bu nakit akışını da seriye ekler. Kısa vadede ikisi neredeyse aynı hareket eder, ancak uzun dönemde getiri endeksi belirgin biçimde yukarıda seyreder.

Endeksi doğrudan satın alabilir miyim?

Hayır, endeks bir yatırım aracı değil bir göstergedir. Endeksi izlemeyi amaçlayan yatırım fonları ve borsa yatırım fonları vardır; ancak bunların getirisi izleme farkı ve masraflar nedeniyle endeksin getirisiyle birebir aynı olmaz.

Endeks rekor kırdıysa kazanmış mıyım?

Nominal rekor tek başına bunu göstermez. Aynı dönemde fiyatlar genel düzeyi endeksten daha hızlı arttıysa, reel olarak alım gücünüz gerilemiş olabilir. Değerlendirmenin doğru yolu, getiriyi enflasyonla birlikte, yani reel olarak hesaplamaktır.

Bir pay endeksten çıkarılırsa ne olur?

Endeksi izleyen fonlar portföylerini yeni kapsama uydurmak zorunda kalır ve bu, ilgili payda geçici bir satım baskısı yaratabilir. Endeksten çıkarılmak şirketin faaliyetleri hakkında doğrudan bir yargı değildir; kapsam kuralları büyüklük ve işlem görme ölçütlerine dayanır.