Borsada Emir Tipleri: Piyasa, Limit ve PLE

Bir hisseyi "al" tuşuna basarak almazsınız; bir emir verirsiniz. Emrin hangi tipte olduğu, hangi fiyattan ve ne kadarının gerçekleşeceğini belirler.

Aradaki fark küçük görünür ama sonucu doğrudan değiştirir. Ekranda 24,50 lira gördüğü hâlde 24,59 liradan alım yapan bir yatırımcı çoğu zaman hata yapmamıştır — yanlış emir tipini seçmiştir.

Bu ders emir tiplerini tek bir varsayımsal emir defteri üzerinden anlatıyor: defter sabit kalıyor, yalnız emir değişiyor. Böylece aradaki farkı okumak kolaylaşıyor.

Emir defteri nasıl okunur?

Her payın bir emir defteri vardır: alıcıların ve satıcıların bekleyen emirleri fiyat kademelerine dizilir. Alış tarafı aşağıdan yukarı, satış tarafı yukarıdan aşağı sıralanır ve ikisi arasında bir boşluk kalır.

Üç kavram bütün emir tiplerinin temelini kurar. En iyi alış, o an alıcıların vermeye razı olduğu en yüksek fiyattır; hemen satarsanız buraya denk gelirsiniz. En iyi satış, satıcıların kabul ettiği en düşük fiyattır; hemen alırsanız buradan alırsınız. Makas, ikisi arasındaki farktır.

Dördüncü kavram derinliktir: her kademede kaç lot beklediği. Derinliği az bir payda büyük bir emir tek bir kademeyi tüketip bir üstekine geçer ve fiyatı kendi eliyle yukarı taşır. Bu yüzden Borsa İstanbul'da işlem hacmi düşük paylarda aynı emir, hacimli bir paydakinden çok farklı sonuç verir.

Bir de lot var: emir miktarının birimi. Pay piyasasında emirler lot cinsinden verilir ve bir lot bir adet paya karşılık gelir.

Defterin okunmasını değiştiren son ayrıntı sıralamadır. Aynı fiyat kademesindeki emirler geliş sırasına göre karşılanır; yani sizden önce o fiyata yazılmış emirler tükenmeden sizinki gerçekleşmez. Kalabalık bir kademeye emir koymak, fiyatı tutturmuş olsanız bile beklemek anlamına gelebilir. Hisse senedi alım satımında "fiyat doğruydu ama işlem olmadı" durumunun çoğu açıklaması budur.

Piyasa emri ve limit emir

**Piyasa emri**, fiyat belirtmeden verilen emirdir. "Şu kadar lot al" dersiniz; sistem karşı taraftaki en iyi fiyattan başlayarak emri doldurur.

Avantajı hızdır: fiyat kabul edilebilir olduğu sürece emir gerçekleşir. Bedeli ise fiyat belirsizliğidir. Kapaktaki örnekte 1.000 lotluk bir piyasa alışı defterin üç kademesini birden yiyor: 300 lot 24,50'den, 500 lot 24,60'tan, 200 lot 24,70'ten. Ortalama fiyat 24,59 çıkıyor ve yatırımcı ekranda gördüğü fiyata göre 90 lira fazla ödüyor.

Bu etkiye kayma denir ve iki durumda büyür: emir defterin derinliğine göre büyükse ve pay az işlem görüyorsa. Ani haber akışında da makas açılır, dolayısıyla piyasa emri en kötü sonucunu tam da fiyatın hızlı hareket ettiği anda verir.

Piyasa emrinin bir başka özelliği de gerçekleşmeyen kısmın iptal edilmesidir: defterde karşılık kalmazsa emrin geri kalanı beklemeye geçmez.

Limit emir, fiyatı sizin koyduğunuz emirdir: "en fazla 24,50 liradan al" ya da "en az 25,00 liradan sat". Sistem bu fiyattan daha kötüsüne işlem yapmaz.

Aynı defterde 24,50 limitli 1.000 lotluk bir alış, yalnız o kademedeki 300 lotu alır; kalan 700 lot iptal edilmez, defterde alış tarafında sıraya girer ve fiyat geri gelirse gerçekleşir.

Limit emrin verdiği garanti fiyattır, gerçekleşme değil. Fiyat yükselip bir daha inmezse emir hiç gerçekleşmeyebilir. Bu, acele etmeyen bir yatırımcı için avantaj, bir habere yetişmek isteyen için dezavantajdır.

İki emir tipi arasındaki seçim tek cümleyle özetlenebilir: piyasa emri gerçekleşmeyi, limit emir fiyatı garanti eder. İkisini birden garanti eden bir emir tipi yoktur.

Piyasadan limite emir (PLE) nedir?

Piyasadan limite emir, ikisinin arasında duran bir tiptir ve Türkiye'de sık kullanılır. Fiyat yazmadan girilir, ama piyasa emri gibi defteri süpürmez.

İşleyişi şöyledir: emir yalnız karşı tarafın en iyi fiyat kademesiyle eşleşir. Örnekteki 1.000 lotluk PLE alışı, 24,50'deki 300 lotu alır ve orada durur. Gerçekleşmeyen 700 lot iptal edilmez; son işlem fiyatı olan 24,50'den limit emre dönüşür ve defterde beklemeye geçer.

Kazandırdığı şey fiyat kontrolüdür. Piyasa emrinde emir kaç kademe yiyeceğini bilmezsiniz; PLE'de en fazla bir kademeden işlem yaparsınız, dolayısıyla kayma tek kademeyle sınırlanır. Karşılığında emrin tamamı hemen dolmayabilir.

PLE'yi kullanışlı kılan durum şudur: emrin büyüklüğü en iyi kademedeki derinlikten fazla ve fiyatı kovalamak istemiyorsunuz. Piyasa emri bu durumda sizi yukarı taşır, saf limit emir ise hiç işlem yapmadan bekleyebilir; PLE ikisinin ortasında, bir kısmı hemen alıp kalanı sıraya koyar. Kısmi gerçekleşmenin sizin için sorun olup olmadığı, doğru tipi seçmenin en pratik ölçütüdür.

Emir tiplerinin hangi pazarda kullanılabildiği ve güncel tanımları Borsa İstanbul'un düzenlemelerine tabidir; en doğru liste Borsa İstanbul'un kendi sayfasındadır.

Kalanı iptal et ve gerçekleşmezse iptal et

Emir tipinin yanında bir de koşul vardır. Aynı emir, taşıdığı koşula göre bambaşka sonuç verir.

Kalanı iptal et (KİE) kısmen gerçekleşmeye izin verir: emrin karşılanabilen kısmı işlem görür, geri kalanı beklemeden iptal edilir. Örnekte 300 lot gerçekleşir, 700 lot silinir. Defterde iz bırakmak istemeyen ya da fiyat değiştiğinde emrinin orada asılı kalmasını istemeyen yatırımcı bunu kullanır.

Gerçekleşmezse iptal et (GİE) ise tamamı gerçekleşme koşuludur: emrin tümü o anda karşılanamıyorsa hiçbir kısmı gerçekleşmez. Örnekte 1.000 lotun tamamı o fiyattan bulunamadığı için emrin tümü iptal edilir. Kısmi gerçekleşmenin işine yaramadığı durumlarda tercih edilir.

Koşulsuz bir emirde ise kalan kısım iptal edilmez; geçerlilik süresi boyunca defterde bekler.

İki koşul arasındaki seçimi belirleyen soru şudur: emrin bir kısmının gerçekleşmesi işinize yarar mı? Bir pozisyonu kademeli kurmak isteyen için kısmi gerçekleşme sorun değildir, hatta istenen şeydir. Buna karşılık belirli bir miktarın altında anlamı olmayan bir işlemde — örneğin bir pozisyonu tam olarak kapatmak istediğinizde — yarım gerçekleşen emir elinizde istemediğiniz bir bakiye bırakır. Koşulu seçmeden önce "yarısı olsa ne olurdu" sorusunu yanıtlamak, sonradan düzeltme işlemi yapma ve iki kez komisyon ödeme ihtimalini azaltır.

Verdiğiniz emir sonsuza kadar da beklemez. Emirlerin bir geçerlilik süresi vardır ve bu süre seçilebilir: yalnız o gün geçerli olacak şekilde ya da daha uzun süreli. Süre dolduğunda gerçekleşmemiş emir sistem tarafından iptal edilir.

Gerçekleşmemiş bir emri süresi dolmadan da iptal edebilir ya da değiştirebilirsiniz. Burada dikkat edilecek nokta şudur: emrin fiyatını ya da miktarını değiştirmenin çoğu durumda sıradaki yerinizi kaybettirmesidir: emirler aynı fiyat kademesinde geliş sırasına göre karşılanır, değiştirilen emir sıranın sonuna gider.

Kısmen gerçekleşmiş bir emirde de yalnız gerçekleşmemiş kısım iptal edilebilir; işlem görmüş kısım geri alınamaz.

Bu kuralların ayrıntısı ve hangi sürelerin hangi pazarda geçerli olduğu zaman içinde güncellenir. İşlem yapmadan önce aracı kurumunuzun ekranındaki seçenekleri ve Borsa İstanbul'un yürürlükteki düzenlemesini kontrol etmek yerinde olur.

Emir tiplerinin borsanın farklı pazarlarında farklılaşabildiğini de eklemek gerekir: pay piyasasında kullanılan bir koşul, vadeli işlem tarafında aynı adla ya da aynı davranışla bulunmayabilir. Aynı şey halka arz taleplerinde de geçerlidir — orada emir değil talep toplanır ve kurallar tamamen ayrıdır.

Emir verirken sık yapılan hatalar

Derinliğe bakmadan piyasa emri vermek. En sık ve en pahalı hata budur. Alacağınız miktar en iyi kademedeki lot sayısından büyükse, piyasa emri sizi bir üst kademeye taşır. Emri vermeden önce defterin o kademesinde kaç lot olduğuna bakmak, kaymanın büyüklüğünü önceden gösterir.

Açılışta ya da haber anında piyasa emri kullanmak. Fiyatın en hızlı hareket ettiği anlarda makas açılır ve piyasa emri en kötü fiyatını tam da o anda bulur. Volatilitenin yüksek olduğu dakikalarda limit emir ya da PLE daha korunaklıdır.

Limit emri gerçekleşti sanmak. Limit emir defterde bekliyor olabilir; "emir verdim" ile "işlem gerçekleşti" aynı şey değildir. Pozisyonun açıldığını emir değil, gerçekleşen işlem gösterir.

Zarar durdurmayı emir tipiyle karıştırmak. Stop loss, bir emir tipi değil bir kuraldır: belirlenen seviyeye gelindiğinde emir gönderilmesini sağlar. Gönderilen emrin kendisi yine piyasa ya da limit emirdir ve o emrin bütün özelliklerini taşır.

Emir tipini stratejinin yerine koymak. Doğru emir tipi işlemin maliyetini düşürür, ama hangi payı alacağınıza dair bir şey söylemez. Bu karar değerleme oranlarına ve pozisyon büyüklüğüne bakar. Hesap açmaktan ilk emre kadar bütün adımları hisse alma rehberinde topladık.