Kripto Terimleri: Blockchain, Token, DeFi, NFT

Kripto tarafında konuşulan dil, konunun kendisinden daha çok korkutur. Blockchain, token, staking, airdrop, DeFi… Terimler bilinmeden okunan her cümle yarım kalır.

İyi haber şu: bu terimlerin çoğu birbirinden bağımsız değil. Dördü beşi bir katmana aittir ve o katmanı anladığınızda geri kalanı kendiliğinden yerine oturur.

Bu sözlük terimleri alfabetik sırayla değil, ait oldukları katmana göre anlatıyor: önce altyapı, sonra varlık türleri, sonra ağa katılım yolları, en sonda piyasa ve risk terimleri.

Blok zinciri (blockchain) nedir?

**Blok zinciri**, kaydı tek bir kurumun değil ağdaki binlerce bilgisayarın birlikte tuttuğu bir defterdir. İşlemler bloklar hâlinde gruplanır, her blok bir öncekine bağlanır ve zincir böyle uzar. Geçmiş bir bloğu değiştirmek, sonrasındaki bütün blokları da değiştirmeyi gerektirdiği için pratikte imkânsız hâle gelir.

Düğüm (node), bu defterin bir kopyasını tutan ve kuralları bağımsız olarak doğrulayan bilgisayardır. Bir işlemin geçerli sayılması için tek bir merkezin onayı değil, düğümlerin aynı kurallara göre aynı sonuca varması gerekir.

Konsensüs, ağın "hangi zincir doğru" konusunda anlaşma yöntemidir. İki yaygın yöntem var: iş ispatı ve pay ispatı; ikisini aşağıda ayrıca ele alacağız.

Ağ ücreti (gas), bir işlemin bloğa alınması için ödenen bedeldir. Gönderilen tutara değil, işlemin ağda kapladığı yere bağlıdır; ağ yoğunken aynı işlem daha pahalıya mal olur. Küçük tutarlı transferlerin bazı ağlarda anlamsız hâle gelmesinin sebebi budur.

Katman 2, ana zincirin üzerine kurulan ve işlemleri daha ucuza yapıp sonucu ana zincire yazan yapılardır. Amaçları ana ağın güvenliğinden yararlanırken maliyeti düşürmektir.

Akıllı sözleşme, zincire yazılmış ve koşulu gerçekleştiğinde kendiliğinden çalışan bir programdır. Aradaki kurumu ortadan kaldırdığı söylenir; doğrusu, güveni kurumdan koda taşımasıdır — kodda hata varsa o hata da otomatik işler.

Blok zinciri ile Bitcoin'i karıştırmamak gerekir: blok zinciri bir yöntemin adı, Bitcoin ise o yöntemi kullanan ilk ağdır. Sonradan gelen binlerce ağ aynı fikri farklı kurallarla uygular.

Coin, token ve altcoin

Sözlüğün en çok karıştırılan bölümü burasıdır ve ayrım tek soruya iner: varlığın kendi blok zinciri var mı?

Coin, kendi blok zincirine sahip varlıktır. Ağın işlem ücretleri de kendi biriminden ödenir. Token ise var olan bir zincirin üzerinde çıkarılmış varlıktır; kendi ağı yoktur, altındaki ağın doğrulayıcılarını kullanır.

Bu ayrımın çok somut bir sonucu var: bir tokenı transfer etmek için, altındaki ağın birimine ihtiyacınız olur. Cüzdanında yalnız token tutan bir kullanıcı, işlem ücretini ödeyecek birimi bulunmadığı için o tokenı gönderemez — kripto tarafında yeni başlayanların en sık takıldığı yer budur.

Altcoin, Bitcoin dışındaki kripto varlıkların ortak adıdır; "alternative coin" ifadesinden gelir. Binlerce altcoin bulunur ve aralarındaki fark teknolojiden çok amaçtadır: bazıları ödeme, bazıları uygulama platformu, bazıları yalnız spekülasyon için çıkarılır.

Piyasa değeri (market cap), dolaşımdaki birim sayısı ile birim fiyatın çarpımıdır. Sık sık "bu varlığa yatırılmış para" gibi okunur, oysa değildir: son işlem fiyatının bütün arza uygulanmasıyla bulunur ve düşük hacimli varlıklarda çok yanıltıcı olabilir. Aynı mantık hisse senedinde de geçerlidir; fark, kriptoda hacmin çok daha ince olabilmesidir.

Arz tarafında da iki ayrı rakam vardır ve karıştırılır: dolaşımdaki arz bugün piyasada olan birim sayısıdır, toplam arz ise protokolün izin verdiği üst sınırdır. Bir projenin tokenlarının büyük kısmı henüz dolaşıma çıkmamışsa, ilerleyen dönemde gelecek arz bugünkü fiyat üzerinde baskı yaratabilir. Tokenomics denen şey tam olarak budur: arzın nasıl dağıtıldığı, ne zaman serbest bırakılacağı ve kimin elinde olduğu.

Stablecoin ve NFT

Stablecoin, değeri bir para birimine sabitlenmiş kripto varlıktır. Amacı, kripto ekosisteminde kalırken dalgalanmadan korunmaktır. Ancak sabitlik kendiliğinden gelmez; korunma yöntemi türüne göre değişir.

Nakit teminatlı stablecoinlerde dolaşımdaki her birim karşılığında rezervde para ya da kısa vadeli tahvil tutulur; kırılgan olduğu yer rezervin gerçekten var olup olmadığı ve kimin denetlediğidir. Kripto teminatlı olanlarda teminat başka kripto varlıklardır ve teminatın kendisi sert düştüğünde zincirleme tasfiye riski doğar. Algoritmik olanlarda ise teminat yoktur, sabitlik arzı otomatik daraltıp genişleten bir kurala bırakılır — bu yöntemin geçmişte çöken örnekleri olmuştur.

Kısacası "stable" kelimesi bir garanti değil, bir hedeftir. Sabitliğin nasıl korunduğunu bilmeden bir stablecoin'i nakit gibi görmek, taşınan riski görmemek olur.

NFT, non-fungible token yani "birbirinin yerine geçmeyen token" demektir. Bir birim kripto para başka bir birimle birebir aynıdır; NFT'de her birim tektir ve kendi kimliğini taşır. Zincirde tutulan şey çoğunlukla eserin kendisi değil, ona işaret eden kayıttır — bu ayrım, NFT tartışmalarının merkezinde durur.

DeFi (merkeziyetsiz finans), borç verme, borçlanma ve takas gibi finansal işlemlerin bir kurum yerine akıllı sözleşmelerle yapılmasıdır. Aracı maliyetini düşürdüğü söylenir; buna karşılık kodun hatası ya da açığı doğrudan kullanıcının parasına yansır ve başvurulacak bir muhatap bulunmaz.

Ağa katılım: madencilik, staking, airdrop

Yeni birimlerin nasıl üretildiği ve ağın nasıl güvence altına alındığı, konsensüs yöntemine göre değişir.

Madencilik, iş ispatı kullanan ağlarda işlem gücü harcayarak blok üretme ve karşılığında ödül alma sürecidir. Riske atılan şey donanım ve elektriktir; giriş engeli özel donanım ve ucuz enerjiye erişimdir. Ana risk, maliyetin ödülü aşmasıdır.

Staking, pay ispatı kullanan ağlarda kripto varlığı kilitleyerek doğrulayıcı olma ve ödül alma yöntemidir. Riske atılan şey donanım değil, kilitlenen varlığın kendisidir. Ödül kripto cinsinden geldiği için, yüzde olarak kazanırken varlığın fiyatı düştüğünde TL karşılığınız yine azalabilir.

Doğrulayıcı (validator), pay ispatı ağlarında blokları öneren ve doğrulayan katılımcıdır; madencinin bu sistemdeki karşılığıdır.

Cüzdan, kripto varlığı değil onu harcama yetkisini yani özel anahtarı taşır. Anahtarın internete bağlı bir cihazda tutulmasına sıcak cüzdan, hiç çevrimiçi olmayan bir cihazda tutulmasına soğuk cüzdan denir. Kurtarma kelimeleri, cüzdanın yeniden oluşturulmasını sağlayan kelime dizisidir ve kaybedilmesi varlığa erişimin kalıcı olarak bitmesi anlamına gelir. Bu yüzden kripto tarafında "şifremi unuttum" diye bir kurtarma yolu yoktur; saklama sorumluluğu tamamen kullanıcıdadır.

Airdrop, bir projenin tokenlarının belirli kullanıcılara ücretsiz dağıtılmasıdır. Genellikle tanıtım ya da erken kullanıcıyı ödüllendirme amacı taşır. Burada bir uyarı gerekir: airdrop vaadi, dolandırıcılıkta en sık kullanılan yemlerden biridir. Cüzdanınızı bağlamanızı ya da kurtarma kelimelerinizi girmenizi isteyen hiçbir airdrop meşru sayılmaz.

Piyasa ve risk terimleri

Spot işlem, varlığın o anki fiyattan doğrudan alınıp satılmasıdır; kaldıraç yoktur ve aldığınız kadarına sahip olursunuz. Kaldıraçlı ürünlerde ise küçük bir fiyat hareketi sermayenin büyük kısmını silebilir; kriptonun volatilitesi düşünüldüğünde bu risk hisse tarafındakinden serttir.

Likidite, bir varlığı fiyatını çok bozmadan alıp satabilme kolaylığıdır. Düşük likiditeli bir varlıkta büyük bir emir fiyatı tek başına hareket ettirir — ve satmak istediğinizde karşınızda alıcı bulunmayabilir.

Rug pull, bir projenin kurucularının toplanan parayla ortadan kaybolmasıdır. Kripto tarafındaki dolandırıcılığın en yaygın biçimidir ve genellikle garantili getiri vaadiyle başlar. Yakın akrabası pump and dump'tır: bir varlığın fiyatı koordineli alımlarla ve yoğun tanıtımla şişirilir, kalabalık girdiğinde ilk alanlar satar. İkisinin de ortak işareti aynıdır — düşük likidite, kimliği belirsiz bir ekip ve aciliyet duygusu yaratan bir anlatı.

FOMO (fırsatı kaçırma korkusu) ve HODL (satmayıp elde tutma) ise teknik değil davranışsal terimlerdir. İkisi de aynı gerçeğe işaret eder: kriptoda kaybedilen paranın büyük kısmı yanlış varlık seçiminden değil, taşınamayacak büyüklükte pozisyondan ve panikle verilen kararlardan gelir. Bu yüzden pozisyon büyüklüğü ve portföy dağılımı, hangi terimi bildiğinizden daha belirleyicidir.

Whitepaper, bir projenin ne yapmayı vaat ettiğini, hangi teknik yöntemi kullandığını ve tokenının nasıl dağıtılacağını anlatan belgedir. Bir projenin ciddiyetini ölçmenin en pratik yolu bu belgeyi okumaktır: somut bir problem tarif etmeyen, arz dağılımını açıklamayan ya da yalnız getiri vaadiyle dolu bir metin, kendisi hakkında yeterince şey söyler.

Son bir pratik not: Türkiye'de kripto varlık hizmet sağlayıcıları SPK denetimine tabidir ve işlem yaptığınız platformun izinli olup olmadığını Kurul'un yayımladığı listeden doğrulayabilirsiniz. Kriptonun bir portföydeki yerini ve mevzuat çerçevesini Bitcoin dersinde ayrıntılı ele aldık; emtia ve yatırım fonu gibi diğer varlık sınıflarının kendi dersleri de aynı çerçeveyi tamamlar.