Döviz Nedir? Döviz Kuru Türleri, Parite ve Çapraz Kur

Döviz, bir ülkenin kendi parası dışında kalan bütün yabancı para birimlerine verilen addır. Türkiye'de Türk lirası yerli para olduğu için dolar, euro, sterlin ve diğerlerinin hepsi dövizdir.

**Döviz kuru ise bir yabancı paranın yerli para cinsinden fiyatıdır.** "Dolar 40 lira" cümlesi bir kur ifadesidir: bir birim yabancı paranın kaç birim yerli paraya denk geldiğini söyler.

Buraya kadarı kolay. Zorluk şurada başlıyor: banka ekranında dört ayrı fiyat yazıyor, haberde "parite" geçiyor, TCMB "reel efektif kur" endeksi yayımlıyor ve ders kitabı "sabit kur" ile "dalgalı kur" ayrımı yapıyor. Hepsine kur deniyor ama hiçbiri diğerinin yerine geçmiyor.

Bu ders o ayrımları sırayla kurar: kur nasıl okunur, kaç türü vardır, parite ile çapraz kur nasıl hesaplanır, efektif kur ile reel efektif kur neden karıştırılmamalıdır ve dalgalı kurda kuru ne hareket ettirir.

Döviz kuru nasıl okunur?

Bir kur her zaman iki paranın oranıdır ve yazılışı hangisinin hangisi cinsinden ölçüldüğünü söyler. USD/TRY yazımında öndeki para ölçülen, arkadaki para ölçü birimidir: bir doların kaç lira ettiğini gösterir.

Bu ikilinin teknik adları da var. Öndeki paraya baz para, arkadakine karşıt para denir. Kurun sayısı her zaman "bir birim baz para kaç birim karşıt para eder" sorusunun cevabıdır.

Sıralama değişirse anlam da değişir. TRY/USD, bir liranın kaç dolar ettiğini gösterir ve sayı bire bölünmüş hâlidir. Aynı piyasa, aynı an, iki farklı sayı — çünkü ölçü birimi değişti.

Uluslararası piyasada çoğu çift dolar bazlı kote edilir, ama istisnaları vardır: EUR/USD ve GBP/USD yazımlarında dolar karşıt paradır. Bir çiftin hangi yönde kote edildiğini bilmeden yüzde hesaplamak, sonucu ters çevirir.

Bu yüzden bir kur haberini okurken ilk bakılacak şey rakam değil, yöndür: hangi para ölçülüyor, hangisiyle ölçülüyor. Yönü kaçıran okur, yükselişi düşüş sanabilir.

Kur yükseldi ne demek?

USD/TRY yükseldiyse bir dolar daha çok lira ediyor demektir; yani lira dolar karşısında değer yitirmiştir. Kurun yükselmesi ile yerli paranın değerlenmesi ters yönlerdir ve bu ters yön günlük dilde sık karışır.

Aynı hareketi iki farklı yüzdeyle ifade etmek de mümkündür ve iki sayı birbirine eşit değildir. Kur artışının hangi tabana bölündüğü, devalüasyon ve değer kaybı dersinde formülüyle birlikte anlatılıyor.

Döviz kuru türleri nelerdir?

Kur türlerini ezberlemek yerine her ayrımın hangi soruya cevap verdiğini bilmek yeterli. Beş ayrı eksen var ve bunlar birbirinin alternatifi değil, birbirine dik sorular.

Alış kuru ve satış kuru

Bir kurum döviz alırken düşük, satarken yüksek fiyat verir. Alış kuru sizin sattığınız, satış kuru sizin aldığınız fiyattır. Aradaki farka makas ya da spread denir ve kurumun payıdır.

Döviz kuru ve efektif kur

Bankacılıkta döviz, hesapta duran ya da havale/EFT ile hareket eden parayı anlatır. Efektif ise elle tutulur banknottur. İkisinin kuru farklıdır çünkü banknotun taşınması, saklanması ve sayılması ayrı maliyet çıkarır.

İki ayrım birleşince banka ekranında dört fiyat oluşur: döviz alış, döviz satış, efektif alış, efektif satış.

Makas her iki hatta da vardır ama genişliği aynı değildir. Örnek bir kotasyonda döviz alış 39,90 ve satış 40,10 ise makas 0,20 lira, yani ortalama fiyatın yaklaşık yüzde 0,5'i olur. Aynı anda efektif alış 39,80 ve satış 40,20 ise makas 0,40 liraya, yaklaşık yüzde 1'e çıkar.

Pratik sonucu şu: bir dövizi alıp aynı anda geri satan kişi, kur hiç kıpırdamasa bile makas kadar eksiye başlar. Kısa vadeli alıp satmalarda kurun yönünden önce bu maliyet konuşulmalıdır.

Haberlerde geçen "dolar 40 lira" ifadesi ise genellikle piyasa ortasını anlatır; gişede karşınıza çıkan sayı alış ya da satış kurudur, ortası değil.

Kur çevirisi hangi fiyatla yapılır?

Yön basit bir soruyla bulunur: işlemi kim yapıyor. Bankadan döviz alıyorsanız banka satıyordur, dolayısıyla satış kuru geçerlidir. Elinizdeki dövizi bozduruyorsanız banka alıyordur ve alış kuru uygulanır.

Nakit mi hesap mı sorusu ikinci filtredir. Banknot getirdiyseniz efektif hattı, hesaptan hesaba işlem yapıyorsanız döviz hattı çalışır. İki soruyu sırayla sorunca dört fiyattan hangisinin sizi ilgilendirdiği tek başına ortaya çıkar.

Parite ve çapraz kur

İki yabancı paranın birbirine oranıdır. EUR/USD böyle bir orandır: içinde yerli para yoktur. Hesabı bir sonraki bölümde adım adım var.

Nominal kur ve reel efektif kur

Nominal kur ekranda yazan sayıdır. Reel efektif kur ise enflasyon farklarına göre düzeltilmiş, ticaret ortaklarına göre ağırlıklandırılmış bir endekstir — ayrı bir bölümde ele alıyoruz.

Sabit kur ve dalgalı kur

Bu bir rejim sorusudur: kuru otorite mi ilan ediyor, piyasa mı oluşturuyor. Türkiye 22 Şubat 2001'den bu yana dalgalı kur rejiminde.

Parite ve çapraz kur nasıl hesaplanır?

Bir para biriminin her diğer para birimiyle doğrudan kote edilmiş bir fiyatı olmak zorunda değildir. Doğrudan fiyatı olmayan çiftler, ortak bir para üzerinden türetilir.

İşlem tek bir bölmedir. Elinizde iki kur varsa ve ikisinin de ölçü birimi aynıysa, bölme sonucunda ortak birim sadeleşir ve geriye iki yabancı paranın oranı kalır.

EUR/USD = EUR/TRY ÷ USD/TRY. Euro-lira kuru 46,00 ve dolar-lira kuru 40,00 iken euro-dolar 1,1500 çıkar. Lira hem payda hem paydada olduğu için düşer; sonuç artık lirayla ilgili değildir.

Buradaki 46,00 ve 40,00 değerleri örnektir, piyasa verisi değil. Güncel kurlar için TCMB'nin kendi kur sayfası birincil kaynaktır.

Parite ile çapraz kur aynı şey mi?

Günlük dilde ikisi birbirinin yerine kullanılır ve bu çoğu durumda sorun çıkarmaz. Teknik ayrım şudur: parite iki paranın oranının kendisidir; çapraz kur ise o oranın doğrudan kote edilmek yerine iki ayrı kurdan türetilmiş olduğunu söyler.

Türk basınında "parite" çoğunlukla EUR/USD için kullanılır. Kaldıraçlı işlemlerde bu çiftlerin nasıl fiyatlandığı forex piyasası ve kaldıraç, pip ve lot derslerinin konusu.

Efektif kur ile reel efektif kur aynı şey değil

Adları benzediği için sık karıştırılan bu iki kavramın ortak noktası yalnız kelimedir. Biri bir bankacılık fiyatı, diğeri bir istatistik endeksidir.

Efektif kur, banknot işlemleri için geçerli kurdur. Elinizdeki nakit dolarları bozdurduğunuzda uygulanan fiyat budur ve makası hesap kurundan geniştir.

Reel efektif döviz kuru (REDK) ise TCMB'nin hesapladığı bir endekstir. Metodolojik açıklamasına göre bir ülkenin fiyat düzeyinin dış ticaret yaptığı ülkelerin fiyat düzeylerine oranının ağırlıklı geometrik ortalaması alınarak hesaplanır. Ağırlıklar ülkelerin dış ticaretteki payından gelir.

Farkı bir cümlede ayırmak gerekirse: efektif kur bir gişede ödediğiniz fiyattır, reel efektif kur ise liranın ticaret ortaklarının paraları karşısında enflasyondan arındırılmış değerini ölçen bir göstergedir.

Reel efektif kur ne işe yarar?

Nominal kur tek başına yanıltıcı olabilir. Kur yükselirken yurt içi enflasyon dışarıdan çok daha hızlı artıyorsa, para nominal olarak ucuzlarken reel olarak değerli kalabilir.

TCMB'nin metodolojisi bunu açıkça söylüyor: endeksteki değişim çoğu zaman nominal kurdan çok yurt içi ile yurt dışı enflasyon farkından kaynaklanır. Endeksin yükselmesi liranın reel olarak değerlendiği, düşmesi reel olarak değer yitirdiği anlamına gelir.

Bu yüzden dış rekabet gücü tartışmalarında nominal kur değil REDK'ye bakılır. Enflasyonun nasıl ölçüldüğü bu endeksin de girdisidir.

Döviz kurunu hangi etkenler belirler?

Dalgalı kur rejiminde ilan edilen bir seviye yoktur; kur, döviz arzı ile talebinin buluştuğu yerde oluşur. Arz ve talebi ise dört ana etken hareket ettirir.

Döviz arzı ve talebi. İhracat, turizm geliri ve sermaye girişi ülkeye döviz sokar; ithalat ve dış borç ödemesi döviz çıkarır. Giriş çıkıştan fazlaysa kur üzerinde aşağı, azsa yukarı baskı oluşur.

Faiz farkı. Yurt içi getiri dış getirinin üstüne çıktığında yerli para cinsi varlık tutmak görece cazip hâle gelir ve döviz talebi azalabilir. Fark ters döndüğünde etki de ters döner. Bu bağın ayrıntısı faiz ve merkez bankaları dersinde.

Enflasyon farkı. Yurt içi fiyatlar dış dünyadan hızlı artıyorsa yerli paranın alım gücü göreli olarak erir; bu, zamanla kura yansır.

Risk algısı. Siyasi ve jeopolitik belirsizlik, yatırımcının aynı getiri için talep ettiği risk primini yükseltir. Belirsizlik arttığında döviz talebi artar, azaldığında geri çekilir.

Bu etkenler aynı anda ve çoğu zaman ters yönde çalışır. Kurun yönünü hangisinin baskın olduğu belirler — dolayısıyla tek bir etkene bakarak kur tahmini yapmak sağlam bir yöntem değildir.

Türkiye'de kur rejimi nedir?

TCMB'nin tanımına göre uygulanacak kur rejimini Hükûmet ile Merkez Bankası birlikte belirler; belirlenen rejim çerçevesinde kur politikasını biçimlendirme ve uygulama yetkisi Merkez Bankası'na aittir.

Yürürlükteki rejim dalgalı kurdur ve bu rejimde Merkez Bankası nominal ya da reel herhangi bir kur hedefi belirlemez. Buna karşılık finansal istikrar risklerini azaltmak için liranın aşırı değerlenmesine ya da değer kaybetmesine karşı tedbir alabildiğini belirtiyor.

Rejimin kendisi ve neden 2001'de değiştiği devalüasyon dersinde ayrıntılı anlatılıyor.

Özet

Döviz yerli para dışındaki bütün paralar, döviz kuru ise bir yabancı paranın yerli para cinsinden fiyatıdır. Banka ekranındaki dört fiyat iki ayrımdan çıkar: alış-satış ve döviz-efektif. Parite iki yabancı paranın oranıdır ve doğrudan kote edilmediğinde bölmeyle türetilir. Efektif kur bir bankacılık fiyatı, reel efektif kur ise TCMB'nin enflasyon farkına göre düzelttiği bir endekstir. Dalgalı kurda kuru arz-talep, faiz farkı, enflasyon farkı ve risk algısı birlikte hareket ettirir.

Kur oynaklığının portföyde ne kadar yer tuttuğunu ölçmek için volatilite, portföy ve risk yönetimi derslerine bakabilirsiniz. Dövizle fiyatlanan altın ve emtia varlıklarında kurun etkisi doğrudandır. Gecelik pozisyon taşıma maliyeti swap dersinde, aracı kurum doğrulaması ise güvenilir forex şirketi nasıl anlaşılır rehberinde anlatılıyor.